Քաջարանի պղնձամոլիբդենային գործարանը

 Քաջարանի պղնձամոլիբդենային գործարանը, իր գոյության ողջ պաըմության ընթացքում օգտագործելով բացառապես տեղական հումքը, էական վնաս է հասցրել ինչպես շրջակա միջավայրին, այնպես ունենք լուրջ տնտեսական կորուստներ հանքի ոչ ճիշտ շահագործման հետևանքով: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ հիմնականում օգտագործվում են պղնձն ու մոլիբդենը, բայց բացի վերոհիշյալ մետաղներից հանքանյութը իր մեջ պարունակում է մեկ տասնյակից ավել  այլ թանկարժեք մետաղներ: Սակայն մինչ այժմ Քաջարանի պղնձամոլիբդենային հանավայրերում կոմպլեքսային հումքից, որի մեջ պարունակում է շուրջ 15 տեսակի հազվադեպ թանկարժեք մետաղներ,  մեծ մասը «պոչանքի» հետ միասին նետվում են շրջակա միջավայր: Մոտավոր հաշվարկներով, Ողջի գետի հովտում ու նրա հարակից վայրերում կուտակված է ավելի քան 120 մլն տոննա այդպիսի «պոչանք», որի  բաղադրության մեջ կա թելուր, սելեն, բիսմութ, ռենիում, գալիում, ինչպես նաև պղինձ, մոլիբդեն ու շատ այլ մետաղներ: Այսպիսով՝ մենք կորցնում ենք ոչ միայն մեծ քանակությամբ թանկարժեք գունավոր մետաղներ, այլև շրջակա միջավայրը նետված հսկայական «պոչանքի» ազդեցությամբ շարքից հանել ենք Ողջի գետի զուլալ ջրային ռեսուրսները, որը այնքան է աղտոտվել, որ ոչ մի նպատակով հնարավոր չէ օգտագործել: Մինչդեռ արտադրական բարձր կուլտուրայով հնարավոր է հանքանյութում եղած բոլոր մետաղները կորզել, այլև դրանից հետո առաջացած ամբողջ թափոնի բազայի վրա կազմակերպել սիլիկատային շինանյութերի հզոր արտադրություն, որը կբավարարի աբողջ Զանգեզուրի շինարարական ինդուստրիայի պահանջները:

Ուսւոմնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ նշված հանքավայրերի հանքանյութի մեջ եղած հիմնական մետաղների՝ պղնձի հումքի միայն 65-66 տոկոսն է կորզվում, մոլիբդենի՝ շուրջ 70, բազմամետաղների միայն 50 տոկոսը:

Վերջին տարիներին մեր երկրում կտրուկ փոխվել է ընդերքի նկատմամբ պետական վերաբերմունքը: Անընդունելիորեն պարզեցվել ու հեշտացվել է իրականաց֊վելիք նախագծերի, այդ թվում նաև ընդերքօգտագործման նախագծերի ընթացակարգը, իսկ պարզեցման ու արագացման անվան տակ ուղղակի քայքայվել-ամայացվել է նախկին ընթացակարգը: Մեկ տասնամյակ առաջ նախագծերը մանրազնին ուսումնասիրվում էին պետականորեն հատուկ լիազորված գերատեսչություններում, իսկ յուրաքանչյուր գերատեսչության եզրակացության համար հիմք էին ծառայում մասնագիտական ստորաբաժանումների եզրակացությունները:  Այժմ նշված ուսումնասիրություններին փոխարինում է մեկական ներկայացուցիչներով կազմված միջգերատեսչական հանձնաժողովի եզրակացությունը, որով և հիշյալ ծրագրերին ընթացք է տրվում: Դժբախտաբար, միջգերատեսչական հանձնաժողովի որոշումները կայացվում են առանց լուրջ քննարկումների: 

 ՀՀ բնապահպանության նախարարը 2005 թ. լուծարեց երկրաբանական վարչության գիտական խորհուրդը, որը համակարգում ու ամփոփում էր երկրաբանահետախուզական աշխատանքների հաշվետվությունները և հանքավայրերը շահագործելու կամ չշահագործելու խնդիրներում ուներ իր վճռորոշ ձայնի իրավունքը: Նախարարը լուծարեց նաև պետական էկոլոգիական փորձաքննական վարչության հանձնաժողովը, որն ամփոփում էր իրականացվելիք նախագծերի մասնագիտական ու անկախ փորձագետների եզրակացությունները: Նույն բնապահպանության նախարարությունը ընդունում և  հաստատում է նշված ուսումնասիրությունները, իրականացնում դրանց հիման վրա ստեղծված նախագծերի էկոլոգիական փորձաքննությունը և տալիս եզրակացություն:

Հայաստանի Հանրապետության գերակա խնդիրներից է` չափավորել հանքարդյունաբերությունը, պետությանը վերադարձնել ընդերքի շահագործման մենաշնորհը, արգելել մետաղների խտանյութերի արտահանումը, կառուցել մաքուր մետաղների և դրանց ուղեկցող թանկարժեք ու հազվագյուտ մետաղների ստացման ժամանակակից (էկոլոգիապես նախընտրելի) արտադրություններ: Ինչպես նաև` Հայաստանի անկախությունից հետո մեր երկրում հանքարդյունաբերությամբ զբաղվողներից գանձել մակաբացման ապարները և պոչանքը շրջակա միջավայրում տեղադրելու համար և նախագծերի-ծրագրերի իրականացման հետևանքով Հայաստանի Հանրապետությանը հասցված տնտեսական վնասի անհրաժեշտ գումարները, այսինքն` հանքարդյունաբերությունը համապատասխանեցնել հայ ժողովրդի ու հայոց պետականության շահերին:

Կարդալ ավելին

Կենսոլորտի պահպանումը

1. Ի՞նչ դեր ունեն կենսաբանական ռեսուրսները:
2. Ինչպես են փոխազդում բույսերն ու կենդանիները աշխարհագրական թաղանթի մյուս ոլորտների հետ: Բերեք օրինակներ: 
3. Ի՞նչ միջոցառումներ է անհրաժեշտ բուսական և կենդանական ռեսուրսները պահպանելու համար: Որոնք է հնարավոր կիրառել ՀՀ-ում: 
4. Ի՞նչ  է կլիմայավարժեցումը: Բերել օրինակներ, նշեք բացասական ու դրական կողմերը: 
5. Պատրաստեք փոքրիկ հոլովակ, որը ուղված կլինի անհետացող կենդանիների ու բույսերի պաշտպանությանը: 

Կարդալ ավելին

Բնօգտագործումն ու բնապահպանությունը ՀՀ-ում

Նախագծի նպատանկը-սովորողներին ծանոթացնել ՀՀ բնապահպանական իրավիճակին, հանրապետությունում առկա էկոլոգիական խնդիրների վերհանում կոնկրետ օրինակներով, ուսումնահետազոտական աշխատանքների ներկայանցում:

Նախագծի ընթացքը-սովորողները խանոթանում են ՀՀ-ի բնակլիմայական պայմանների առանձնահատկություններին, տնտեսության կառուցվածքին, դիտում են թեմային վերաբերող ֆիլմեր 1 2

Նախագծի արդյունքը-Սովորողները ռեալ պատկերացում են կազմում ՀՀ բնապահպանական իրավիճակի մասին, կարողանում են ձևավորել սեփական կարծիքը առկա խնդիրների շուրջ: 

Օգնող հարցեր

1. Ինչ առանձնահատկություններ ունեն ՀՀ բնական պայմանները, որքանով են դրանք նպաստում հանրապետության զարգացմանը:
2. Ի՞նչ հետևանքներ է թողում բնօգտագործումը ՀՀ-ում: Նշեք օրինակներ:
3. Ինչ առանձնահատկություններ ունեն ՀՀ բնական ռեսուրսները, որքանով են դրանք նպաստում հանրապետության զարգացմանը:
4. Ի՞նչ հետևանքներ է թողում ռեսուրսների օգտգործումը ՀՀ-ում: Նշեք օրինակներ:
5. Ձեր կարծիքով ինչպես պետք է զարգանա Հայաստանը, որպեսզի հնարավորինս քիչ վնասվի բնական միջավայրը: Ինչ ուղությամբ պետք է զարգանա տնտեսությունը, որպեսզի այն համարվի էկոլոգիապես «ավելի մաքուր»

Կարդալ ավելին

ՀՀ կենդանական ռեսուրսները

 Կենդանական ռեսուրսները բուսական ռեսուրսների հետ միասին կազմում են կենսաբանական ռեսուրսները: Ընդհանարապես կենդանական աշխարհը հսկայական դեր ունի մարդու կենսագործունեության մեջ: Մարդիկ կենդանական ռեսուրսներից ստանում են սննդամթերք, թանկարժեք մորթիներ ու կաշի, շատ երկրներում կենդանիները նույսիսկ շարունակում են մարդկանց ծառայել որպես բանվորական ուժ: Բայց բացի վերոհիշյալից կենդանական աշխարհը բնության մեջ ամենակարևոր բաղադրիչներից մեկն է: Խոշոր է կենդանական աշխարհի դերը նյութերի կենսաբանական շրջանառության, էկոհամակարգերի ձևավորման, հողառաջացման, բույսերի փոշոտման, բուսատեսակների տարածման, վերարտադրության, բնական միջվայրի կարգավորման` սանիտարական առումով և այլն:

Հայաստանի Հանրապետության կենդանական աշխարհը նույնպես շատ բազմազան է: Հանրապետության տարածքում կան կենդանիների այնքան տեսակներ, որքան ողջ Եվրոպայում: Միայն ողնաշարավորների տեսակները այստեղ հասնում է շուրջ 450-ի, որոնցից կաթնասուններ` 74, թռչուններ` 302, սողուններ` 41, ձկներ` 26, երկենցաղներ` 6 տեսակի:

Միջատների տեսակները անցնում են 10 հազարից, իսկ անողնաշարավորներինը` 5 հազար տեսակից: Պատմական փաստերը հավաստում են, որ նախկինում ՀՀ կենդանական աշխարհը ավելի հարուստ և բազմազան է եղել, այդ թվում ավելի շատ և ավելի բազմազան են եղել գետերի ու լճերի ձկնատեսակները: Սակայն, հատկապես վերջին դարում, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, տրանսպորտի, շինարարության զարգացման հետ կապված, հանրապետության շատ տարածքներից կենդանիների զգալի մասը թողել, հեռացել է, իսկ զգալի թվաքանակն էլ պարատանյութերի ու թունաքիմիկատների համատարած օգտագործման հետևանքով ոչնչացել է:
Հանրապետության տարածքում վայրի կենդանիների տեսակները հիմանականում պահպանվել են անտառներում  և գյուղատնտեսական ակտիվ վայրերից հեռու գտնվող շրջաններում: Կենդանական աշխարհը համեմատաբար հարուստ ու բազմազան է հանրապետության անտառներում: Այստեղ հանդիպում են այծյամը, վայրի խոզը, արջը, անտառային կատուն, լուսանը, աղվեսը, գայլը, սկյուռը:
Հանրապետության անտառային որոշ վայրում կլիմայավարժեցվում են դրսից բերված որոշ կենդանատեսակներ, դրանցից են ուսուրական բծավոր եղնիկը (Դիլիջանի ու Խոսրովի անտառներում), ճահճակուղբը (Մեծամորի ճահճուտներում) և այլն: Դաշտային մասերում տարածված են դաշտամուկը, ճագարամուկը, կուրամուկը, գետնասկյուռը, կզաքիսը: Հանրապետությունում երբեմն հանդիպում է նաև հովազը: Ավելի բազմազան են թռչունների տեսակները, հատկապես տարածված են շիկահավը, փայտփորիկը, սոխակը, սարյակը, արտույտը, արագիլը, բուն, լորը, կաքավը, ագռավը, կաչաղակը, լեռներում` լեռնային հնդկահավը, գառնանգղը և այլն: Թռչունների տեսակները հանրապետության տարածքում հասնում են 302-ի:ՀՀ տարածքում խիստ կրճատվել են նաև սողունների տեսակները, որը հիմնականում կապված է անապատային ու կիսաանապատային էկոհամակարգերի վերափոխման հետ, նրանք վերածվում են ագրոէկոհամակարգերի: Այնուհանդերձ, այժմ հանրապետության տարածքում կա օձերի 30 տեսակ, որոնցից թունավոր են գյուրզան, հայկական իժը, տափաստանային իժը,եղջերավոր իժը: Նշված պատճառներով խիստ նվազել են նաև միջատների տեսակները: 

ՀՀ լճերում ու գետերում պահպանված ձկնատեսակների թիվը հասնում է 26-ի: Ձկնապաշարներով վճռական տեղը պատկանում է Սևանա լճին, որը շատ վաղուց է հայտնի իշխան ձկով: Սակայն իշխանի քանակը Սևանի էկոլոգիական խնդրի սրման հետևանքով կտրուկ կրճատվել է: Տարիներ առաջ Լադոգա լճից սիրգ ձկնատեսակը ներմուծվեց Սևանա լիճ և այժմ այն համարվում է հիմնական ձկնատեսակներից մեկը: Արփա, Որոտան և մյուս գետերում շատ է հանդիպում կարմրախայտ տեսակը, Արաքս գետում շատ են լոքոն, բեղլուն, սպիտակաձուկը և այլ տեսակներ: Արփի լիճ-ջրամբարում ` ծածանը: ծածանը:

Կարդալ ավելին

ՀՀ բուսական ռեսուրսները

Բուսականությունը այն ռեսուրսն է, որը պայմանավորում է մարդու գործունեությունն ու նրա կեսնագործունեությունը: Ավելին` բուսականությամբ է պայմանավորված նաև երկրագնդի մյուս բոլոր օրգանիզմների գոյությունն ու օրգանական ծագում ունեցող նյութերի ստեղծումը:  Հիշենք նաև, որ բուսականությունը ունի հողապաշտպան, ջրապաշտպան, ռեկրեացիոն, սանիտարական, կլիմայապաշտպան խոշոր նշանակություն: Ահա թե ինչու բուսական ռեսուրսներով հարուստ լինելը յուրաքանչյուր երկրի տնտեսական զարգացման գլխավոր նախապայմաններից մեկն է:

Հայաստանի Հանրապետությունը չնայած պատկանում է աշխարհի համեմատաբար սակավանտառ երկրների թվին, սակայն այն բնութագրվում է բուսատեսակների մեծ բազմազանությամբ: Իսկ բուսատեսակների բազամազանությունն էլ իր հերթին պայմավավորված է բնական պայմանների բազմազանությամբ:
Գիտնականների կարծիքով Հայաստանը բուսատեսակների բազմազանությամբ երկրագնդի հազվադեպ շրջաններից է: Մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում առկա բուսատեսակները հասնում են 3000-ի: Այսպիսի բազմազանությունը բացատրվում է տեղանքի աշխարհագրական դիրքով, որտեղ իրար սահմանակցում են իրենց բնույթով միանգամայն տարբեր բուսաաշխարհագրական մարզեր:
Բացի բուսատեսակների մեծ բազմազանությունից, հանրապետության տարածքը բնութագրվում է նաև էնդեմիկ բուսատեսակների բազմազանությամբ, իսկ դա նշանակում է, որ Հայաստանի Հանրապետության բուսական աշխարհը գիտական մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում :

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հանրապետության տարածքում աճող բնական բուսատեսակների զգալի մասն ունեն բուժիչ նշանակություն, որոնք օգտագործվել են անհիշելի ժամանակներից: Հայաստանի Հանրապետության ցածրադիր մասերում, հիմնականում Արարատյան դաշտում աճում են չորասեր բույսեր, բայց քանի որ Արարատյան դաշտը մարդու միջամտությամբ վերածվել է ագրոէկոհամակարգի ու այստեղ եղած բնական բույսերը շատ քիչ տարածում ունեն: Այստեղ պահպանվել և դեռևս հազվադեպ հանդիպում է հադիպում է բորակաթուփը, որի պտուղները օգտակար շատ վիտամիններ են պարունակում: Արարատյան դաշտում, Մեղրու կիճում, Վայքում հանդիպում են լեռնաչորասեր բուսատեսակներ` նշենին, փռշնին, բարձիկանման բույսեր, վարդակակաչ և այլն:

Կարևոր է նշել, եր Արարատյան դաշտի համեմատաբար բարձրադիր շրջաններում հանդիպում են նաև վայրի ցորենի, գարու, աշորայի տեսակներ, որոնք գիտական մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում: Հայաստանի անապատայնին ու կիսաանապատային բուսատեսակների զգալի մասը բնակչությունը շատ հնուղ օգտագործել է որպես սնունդ և դեղամիջոց: Դրանցից են սիբեխը, շուշանը, ավելուկը, կապարը, թրթնջուկը և այլ բուսատեսակներ:

Հանրապետության տարածքում ավելի բազմազան է լեռնատափաստանային բուսականությունը:  Չնայած այս վայրերում ևս բնական բուսատեսակները փոխարինվել են մշակովի բուսատեսակներով, սակայն այստեղ էլ հանդիպում են վայրի հացազգիների որոշ տեսակներ:  

Հանրապետության բարձրադիր
 վայրում (2700-2800մմ) տարածվում են լեռնային մարգագետինենրը, որնք աչքի են ընկոնւմ բուսականության բազմազանությամբ: Այստեղ հանդիպում են ավելի քան 100 տարբեր տեսակի բույսեր: Շատ են տարածված հատկապես եռատամ զանգակածաղիկը, խատուտիկը, քիմիոնը, անմոռուկը և բազում բուսատեսակներ: Հայաստանի հանրապետության տարածքում հանդիպող լեռնային մարգագետինները ծառայում են նայել որպես արոտավայր: Պատահական չէ, որ հիմանականում  այդ հանվածներում է  զարգացած անասնապահությունը: Քանի որ ՀՀ տարածքը աչքի է ընկնում նաև լեռնային ռելիեֆով, ուստի միանգամայն տրմաբանական է, որ անասնապահության առաջատար ճյուղաը համարվում է ոչխարաբուծությունը: Առանձին տարիներին դրանց գլխաքանակը հասել է մինչ 2 մլն-ի: 

Կարդալ ավելին

Մետաղային հանքերի օգտագործման հետևանքները ՀՀ-ում

ՀՀ տարածքում մետաղային օգտակար հանածոներից առաջնային են համարվում գունավոր և հազվագյուտ մետաղները, որոնցից գործնական նշանակություն ունեն կամ կարող են ունենալ` պղինձը, մոլիբդենը, բազմամետաղները (հատկապես կապարն ու ցինկը), ոսկին, ալյումինի հումքը, տիտանը, նիկելը, վոլֆրամը, կոբալտը, վանադիումը, բիսմութը: Վերջին թանկարժեք մետաղները հիմնականում հանդես են գալիս պղնձի, մոլիբդենի և բազմամետաղների հետ նույն հանքավայրերում: ՀՀ-ում կա մոտավոր 170 մլրդ ԱՄՆ դոլար արժողքությամբ 613 հանքավայր, որտեղից կարելի է արդյունահանել 60 տեսակի օգտագար հանածո:

ՀՀ-ում հայտնաբերված գունավոր մետաղներից գործնական նշանակության առաջին տեղը պատկանում է պղնձին: ՀՀ-ում հայտնաբերված պղնձի պաշարների 80-90%-ը գտնվում է Կապանի, Քաջարանի, Ագարակի հանքավայրերում: Քաջարանի և Ագարակի հանքավայրերը բացի պղնձից պարունակում են նաև մոլիբդեն և կոչվում են պղնձամոլիբդենային: Արդյունաբերական նշանակության պղնձի պաշարներով հայտնի մյուս շրջանը ՀՀ հյուսիսն է` Լոռվա մարզը, որտեղ հայտնի են Ալավերդու և Շամլուղի հանքավայրերը և Թեղուտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը: ՀՀ-ում պղնձի հանքանյութի մեջ նրա պարունակությունը կազմում  1-5%: Ալավերդիի պղնձաձուլական գործարանում  տարեկան արտադրվում է 5-6 հազ. տ սև պղինձ,  որն ամբողջությամբ արտահանվում է:

Գործնական նշանակություն ունեցող մյուս գունավոր մետաղը մոլիբդենն է: Սա հանդես է  գալիս պղնձի հետ միասին, այդ իսկ պատճառով էլ հանքավայրերը համընկնում են պղնձի հանքավայրերի հետ: Սակայն այսպիսի հանաքավայրերում պղնձից և մոլիբդենից բացի հանդիպում են նաև հազվադեպ մի շարք մետղաներ` ռենիում, սելեն, թելուր, գերմանիում, տիտան, բիսմութ, ցինկ, մկնդեղ, արծաթ, ոսկի և այլն: Գործնական առավել նշանակություն ունեցող մոլիբդենի պաշարները գտնվում են Քաջարանում և Ագարակում: Առաջինում հանքանյութում մոլիբդենի պարունակությունը կազմում է 0.1-0.2%, պղձինը 3-4%: Քաջարանի կոմիբինատը (ներկայումս Զանգեզուրի պղնձամոլիդենային կոմբինատ) տարեկան արդյունահանում է մոտ 6-7 հազ. տ. մոլիբդենի խտանյութ և 43 հազ. տ. պղնձի խտանյութ: Հայաստնում է գտվում մոլիբդենի համաշխարհային պաշարների 7-9%-ը: Քաջարանում գործող լեռնահարստացուցիչ կոմբինատում կազմակերպվել է հարստացված մոլիբդենի խտանյութի վերամշակում և պատրաստի մետաղային մոլիբդենի (ֆերոմոլիբդեն) արտադրամաս: 2005 թ. ՀՀ-ից մոլինդենի հումք չի արտահանվում, այն ամբողջությամբ վերամշակվում է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդեանային կոմբինատում և Երևանի “Մաքուր երկաք” ձեռնարկությունում:

 Մոլիբդեն պարունակող հանքավայրեր գտնվում են նաև ՀՀ հյուսիսում, մասնավորպես հայտնի է Թեղուտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը, որի պաշարները գնահատվում են 150 հազ. տ, իսկ պղնձինը 1.6 մլն տ:

ՀՀ պղնձամոլիբդենային հանքանյութի մեջ պարունակվում է շուրջ 15 մետաղ, որոնցից կորզվում է միայն պղնիձը, մյուսները դառնում են թափոն:

ՀՀ-ում հայտնաբերված են նաև բազմամետաղների հանքավայրեր: Դրանք բնութագրվում են ցինկի, կապարի, ինչպես նաև պղնձի ու մի շարք գունավոր մետաղների հանքանյութերի պարունակությամբ: Այս հանքավայրերի թիվը մեծ է: Բազմամետաղային հանքավայրերից գործական նշանակություն ունի Ախթալայի բազամետաղային հաքավայրը, որտեղ և կառուցված է հարստացուցիչ ֆաբրիկա:

ՀՀ-ում տարածված են նաև տիտանի, նիկելի, կոբալտի, վոլֆրամի, ռենիումի, ծարիրի, սնդիկի, բիսմութի, մագնեզիումի և այլ գունավոր հազվադեպ մետաղների պաշարներ: Այսպիսի մետաղների զգալի պաշարներ կան ինչպես պղնձամոլիբդենային, այնպես էլ ՀՀ տարբեր վայրերում հայտնաբերված կոմպլեքսային այլ հանքավայրերում:

Գունավոր մյուս մետաղներից ալյումինի արտադրության համար խոշոր հումքային բազա կարող են  հանդիսանալ նեֆելինային սիենիտները, որոնք գտնվում են Թեժ սարի ստորոտում: Սրա բազայի վրա կառուցվել է ալյումինի ձուլման կոմբինատ Հրազդանում, բայց էկոլոգիական տեսանկյունից փակվել են (զբոսաշրջային շրջաններին չվնասելու համար):

Ազնիվ մետաղներից ՀՀ-ում արդյունաերական նշանակություն ունի ոսկին: Այն առկա է գունավոր մետաղների կոմպլեքսային հանքավայրերում, բազմամետաղների, պղնձի, մոլիբդենի հետ: Սակայն նրա հիմնական պաշարները գտնվում են զուտ ոսկու հանքավայրերում, որոնց թիվը անցնում երկու տասնյակից. Գեղարքունիքի մարզ, Կոտայք և Լոռի: Ոսկի հանքավայրերից առայժմ գործնական նշանակություն ունեն Սոտքի (1 տ-ում 7.42 գ ոսկի) և Մեղրաձորի (1 տ-ում 9.58 գ ոսկի) հանքավայրերը, որտեղից հումքը տարվում և մշակվում է Արարատի ոսկու կորզման ֆաբրիկայում: Շահագործման է հանձնվել նաև Մեղրու շրջանի Տերտերասարի և Լիճք-Թեյի հանքավայրերը: Ազնիվ մյուս մետաղների շարքում ՀՀ-ում հադիպում են նաև արծաթ և պլատին, որոնք հանդես են գալիս կոմպլեքսային հաքավայրերում:

Սև մետաղական հանքավայրեր ՀՀ-ում նույնպես հայտնաբերված են: Մասնավորապես արդյունաբերական նշանակություն կարող են ունենալ Կապուտանի (Կոտայք), Հրազդանի (Կոտայք), Սվարանցի (Սյունիք-Գորիսի մոտ)  երկաթի հաքավայրերը, որոնք ինչպես ասվեց չեն շահագործվում: Բացի նշվածներից երկաթի հանքավայրեր կան Կողբում (Տավուշ-Նոյեմբերյան),  Բազումում, Կամակարում (Սյունիք-Մեղրի): Ընդհանուր առմամբ ՀՀ-ում երկաթի հանքաքարի կանխագուշակված պաշարները կազմում են 3.75 մլրդ տ:  Սև մետաղներից ՀՀ-ում հայտնաբերված են նաև մանգանի և քրոմի պաշարներ:

Ոչ մետաղային հանքային ռեսուրսներից ՀՀ-ում առավել տարածված են քարանյութերը: ՀՀ համարյա ամբողջ տարածքը ծածկված է հրաբխային քարանյութերի համատարած շերտով: 1920-ականներից ի վեր մեր հանրապետություն հայտնաբերված է քարանյութերի ավելի քան 700 հանքավայր: Գործնական նշանակության տեսակներից ՀՀ-ում առավել կարևորնենրն են տուֆերը, բազալտները, անդեզիտները, պեմզան, պեռլիտները, հրաբխային  խարամները, մարմարները, գրանիտները, կրաքարերը, բենտոնիտները, հրակայուն կավերը: Տնտեսական նշանակություն կարող են ունենալ նաև դոլոմիտները, դիատոմիտները  ևն: ՀՀ-ում քարանյութերից առաջին տեղը պատկանում է տուֆաքարերին, որի երկրաբանական պաշարները կազմում են 2.5 մլրդ խորանարդ մ: ՀՀ-ում տուֆի խոշորագույն տարածման շրջաններն են Շիրակի մարզը, Արագածոտնը, Երևանի շրջակայքը, Գեղարքունիքը (սպիտակ տուֆ), Տավուշի հյուսիսը և այլն: Բազալտները` Շիրակ, Կոտայք, Վայոց Ձոր, Լոռի, Սյունիք, Գեղարքունիք և այլն:

Այսպես ՀՀ-ում ընդերքի ռեսուրսները հանդսանում են շրջակա միջավայրի տարրերից ամենաօգտագործվողները: Դրանց հիման վրա ՀՀ-ում զարգանում է հանքրադյունաբերությունը, որը տալիս է արդյունաբերության ՀՆԱ-ի 17%-ը:

Հանքարդյունաբերության հետևանքով առաջացող գլխավոր գեոէկոլոգիական հետևանքներն են` հողային ծածկույթի խախտումը, պոչամբարների ընդլայնումը, թափոնների կուտակումները, ջրային ռեսուրսների աղտոտումը:

ՀՀ-ում հանքարդյունաբերության հետևանքով խախտվել են հողային մակերեսները: 

Համեմատական առումով հանքարդյունաբերության գործունեության հետևանքով տարածքի խախտվածության բարձր ցուցանիշներ ունեն Արմավիրի, Շիրակի, Սյունիքի մարզեր: Սակայն ընդհանուր ՀՀ մասշտաբով նման բնույթի հողերը չնչին տարածք են զբաղեցնում` 0,29 % ՀՀ տարածքի:

Հանքարդյունաբերությունը շրջակա միջավայրի մեծ վնաս է հասցնում արդյունաբերական թափոններով, որոնց գումարվելով նաև կենցաղային թափոնները, շրջակա միջավայրի որակը էապես վատացնում են:

Հանքարդյունաբերության հասցված մյուս վնասը պոչամբարների կառուցումն է, որտեղ կուտակվում են տարբեր թունավոր քիմիական տարրեր: Ներկայումս ՀՀ տարածքում հաշվվում են թվով 19 պոչամբարներ, որոնցում կուտակված է շուրջ 220 մլն մ³ ապարներ:

Ընդերքօգտագործման հետևանքով աղտոտվում են նաև ջրային ռեսուրսները` հատկապես գետերը: Մասնավորապես գետերի աղտոման հիմնական պատճառ են դառնում պոչանքները, որոնք կուտակվելով պոչմաբարներում, ժամանակ ընթացքում թափվում են գետերի մեջ: ՀՀ-ում հետաքրքրին այն է, որ պոչամբարները շատ մոտ են կառուցված գետերին: Պոչամբարների հետևանքով աղտոտված գետեր է համարվում Ողջին, որի հովտում մոտավոր հաշվարկներով կան 150 մլն տ պոչանք, որոնք պարունակում են թելուր, սելեն, բիսմութ, ռենիում, գալիում, պղինձ, մոլիբդեն և այլն: Էկոլոգիական ճգնաժամային վիճակում է գտնվում նաև Դեգեդ գետը, որի աղտոտման պատճառ են դառնում Ալավերդու պղնձաձուլական և Ախթալային լեռնահարստացուցիչ կոմբինատները:

ՀՀ շրջակա միջավայրին վնաս է հասցրել նաև շինանյութերի արդյունաբերությունը: Սրանք ազդում են շրջակա միջավայրի հատկապես հողաբուսական աշխարհի վրա: Ներկայումս շինանյութերի արդյունահաման հետևանքով գյուղատնտեսական շրջանառությունից հանվել է ավելի քան 7 հազ. գյուղատնտեսական հողհանդակ:

Այստեղ հանդիպում ենք հետևայլ հիմնախնդիրենրին: Առաջինը որ ընդերքօգտագործումն առաջացող բազում գեոէկոլոգիական հետևանքները ներկայանում են շրջակա միջավայրի ամբողջական փոփոխությունների տեսքով: Այսինքն ընդերքօգտագործումն ազդում է շրջակա միջավայրի բոլոր բաղադրիչների վրա: Ընդ որում ՀՀ-ում հիմնախնդիր է հանդիսանում մետաղական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը այն տեսանկյունից, որ արտանետված թափոնները, որպես երկրոդային կամ տեխնածին հանքավայրեր նույնպես օգտագործվեն, քանի որ, ինչպես տեսանք, պոչամբարների մեջ կան բազում օգտակար հանծոներ: Միաժամանակ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հանքավայրերի մետաղների` պղնձի արդյունահանված հումքի միայն 65-66 % է կորզվում, մոլիբդենի 70%, բազմամետաղների 50%: Մյուս հիմնախնդիրն այն է, որ հատկապես շինանյութային ռեսուրսների տարածման շրջանները համընկնում են գյուղատնտեսական առավել արժեքավոր հողահանդակների հետ և շրջանառությունից դուրս են բերում դրանց:

Կարդալ ավելին

Ընդերքօգտագործման հետևանքները ՀՀ-ում

Ընդերքի ռեսուրսները կամ այլ կերպ` օգտակար հանածոները, դասվում են  սպառվող-չվերականգնվող  ռեսուրսների շարքին: Ելնելով տնտեսական գնահատման առանձնահատկություններից ռեսուրսների այս խոշոր խումբը բաժանվում է 3 ենթախմբի` վառելիքային, մետաղային (գունավոր և սև), ոչ մետաղային:

Հանքահումքային ռեսուրսների արդյունահանումը միշտ ուղեկցվում է զգալի տարածքների, բնական միջավայրի այլ բաղադրիչների խախտմամբ (հողեր, բուսակենդանական աշխարհ, մակերեսային և ստորերկրյա ջրեր): Այդ իսկ պատճառով էլ հանքահումքային ռեսուրսների օգտագործման մեջ կարևոր տեղ է գրավում հողերի ռեկուլտիվացիան (վերականգնումը): Հողերի վերականգնումը տնտեսական գործունեության հետևանքով խախտված մակերեսային հողերի արդյունավետության և այլ որակական հատկությունների վերկանգնումն է հատուկ համալիր աշխատանքների, միջոցառումների օգնությամբ:

Օգտակար հանածոների օգտագործման բնորոշ առանձնահատկությունն  այն է, որ այն ունի կետային տեղաբաշխում, այսինքն ընդգրկում է, սովորաբար ոչ ընդարձակ տարածքներ, ի տարբերություն անտառների, հողերի, ջրերի (ջրերն ունեն նաև գծային տեղաբաշխում), և մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ հանքահումքային բնօգտագործումը ի տարբերություն բնօգտագործման մյուս տեսակների ավելի բարդ և բազմառեսուրսային պրոցես է: Այսինքն, օր., ածխի արդյունահանումը ուղեկցվում է այլ բնական ռեսուրսների օգտագործմամբ` տարածքի, ստորերկրյա ջրերի, օտարված հողերի և այլն:

ՀՀ-ում ընդերքօգտագործման համար տրամադրված տարածքները` 12109.1 հա, կազմում են ՀՀ ամբողջ մակերեսի ընդամենը 0.34 %-ը: Վերջինիս մարզային կտրվածքով տարածական պատեկրն ունի հետևյալ տեսքը (աղյուսակ 5).

Ինչպես երևում է աղյուսակից համեմատական առումով այս տեսանկյունից ռիսկային մարզեր են համարվում Արամվիրը (19%), Կոտայքը (16%), Արարատը (14%), Շիրակը (14%):

ՀՀ ընդերքօգտագործման տակ գտնվող տարածքներն ըստ վարչական միավորների

Վարչական միավոր	մակերես/հա	տեսակարար կշիռը ՀՀ-ում (%)
Արագածոտն	849.1	7
Արարատ	1709.7	14
Արմավիր	2339	19
Գեղարքունիք	778.2	6
Լոռի	668.8	6
Կոտայք	1969.5	16
Շիրակ	1695.3	14
Սյունիք	1104.7	9
Վայոց Ձոր	491.1	4
Տավուշ	342.9	3
Երևան	160.8	1
ՀՀ	12109.1	-

Ինչպես հայտնի է ՀՀ հանրապետությունն աղքատ է վառելիքային ռեսուրսներից: Մասնավորպես ՀՀ-ում չկան գազի և նավթի արդյունաբերական նշանակություն ունցող պաշարներ: Սակայն որոշ տեղերում ի հայտ եկան  նավթագազային երևակումների նշաններ:  Հատկապես բնական գազի, շատ սահմանափակ, գործնական նշանակություն ունեցող կուտակումներ հայտնաբերվեցին Հոկտեմբերյանի տարածշրջանի արևմտյան մասում: Մյուս վառելիքային ռեսուրսը, որ հայտնաբերվել է ՀՀ տարածքում քարածուխն է, գորշ ածուխը և այրվող թերթաքարը որոնք արդյուաբերական և գործնական նշանակություն չունեն: Քարածխի հանքավայրեր կան Ջերմանիսում (Արարատ), Ջաջուռում (Շիրակ), Դիլիջանում և Իջևանում (Տավուշ): Որակական հատկանիշների տեսանկյունից կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել Իջևանի հանքավայրը, սակայն տնտեսական և էկոլոգիական (ծածկված է անտառներով) տեսանկյունից այն շահագործել ձեռնտու  չէ: Այդուհանդերձ ՀՀ-ում էներգետիկ ճգնաժամի տարիներին  Ջաջուռից արդյուանհանվել է քարածուխ և բաժանվել մակապարտեզներին ու դպրոցներին: Այրվող թերթաքարերի մի քանի երևակումներ հայտնաբերված են  Երևանի շրջակայքում (Ավան, Ձորաղբյուր, Արզնի), Դիլիջանի մոտակայքում, Շիրակում, Մեղրիում և այլն, որոնք առայժմ տնտեսական  հետաքրքրություն չունեն:

ՀՀ-ում հատյնաբերված վառելիքի պաշարներից համեմատաբար հետաքրքրույթուն է ներկայացնում տորֆի պաշարները: ՀՀ-ում գրանցված  տորֆի 60 հանքավայր: Տորֆ հայտնաբերված է Լոռիում, Աշոցքում, Վարդենիսում: Վերջինս Սևանա լճի Գիլի հանքավայրն է, որտեղ զգալի քանակությամբ տորֆ է արդյունահանվում  և օգտագործվում հիմնականում որպես պարարտանյութ, բժշկական նպատակներով և այլն: Գիլի հանքավայրը նախկինում  ճահճային տեղամաս էր իր յուրահատուկ բուսակենդանական աշխարհով, որը չորացել է Սևանի մակարդակի իջեցման հետևանքով:

Այսպիսով, ՀՀ-ում վառելիքային ռեսուրներն առայժմ ոչ մի տնտեսական դեր չեն խաղում ՀՀ համար և միաժամանակ, կարելի է ասել, չօգտագործման շնորհիվ գեոէկոլոգիական ոչ մի հետևանք չեն թողնում:

ՀՀ հանքերի ինտերակտիվ քարտեզ:

Կարդալ ավելին

ՀՀ բնակլիմայական պայմանները

Հայաստանի Հանրապետությունը զբաղեցնում է 29.8 հզ  կմ² տարածք, սակայն  փոքր տարածք զբաղեցնելով հադրեձ աչքի է ընկնում բնական պայմանների խիստ բազմազանությամբ:

Հայսատանի Հանրապետությունը տիպիկ լեռնային երկիր է: Նրա միջին բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 1837 մետր:  ՀՀ տարածքի ավելի քան 80%-ը լեռնային է: ՀՀ տարածքում դաշտավայրեր չկան, ամենացածր վայրերը Մեղրու կիրճն է և Դեբետ գետի հովիտը (Նոյեմբերյանի տարածաշրջանում), որոնք ծովի մակերևույթից ունեն 370-390 մ բարձրություն: Հանրապետության բարձր կետը` Արագածի հյուսիսային գագաթն է, որը ունի 4090 մ բարձրություն: Այսինքն, փոքր տարածքի համար հսկայական է առավելագույն ու նվազագույն կետերի միջև եղած տարբերությունը` շուրջ 3700 մ: Տիպիկ լեռնային լինելուց բացի հանրապետության մակերևույթը խիստ կտրտված է լեռնահովիտներով, գետահովիտներով ու կիրճերով: Հանրապետության տարածում շատ են թեք լանջերը, զգալի է այն տարածքների տեսարակար կշիռը, որոնք լանջերի թեքության պատճառով չեն կարող օգտագործվել: Մեծ թեքություն ունեցող լանջերի մշակումը ժամանակի ընթացքում հանգեցնում է հողերի տեղատարման գործընթացի:
Հանրապետության աշխարահագրական դիրքի առանձնահատկություններից է այն հանգամանքը, որ այն ծովերից բավականին հեռու է, որը բացասական ազդեցություն է թողնում կլիմայական պայմանների վրա: Կասպից ծովից Հայաստանի Հարապետության սահմանագիծը հեռու է 193, Սև ծովից 163, միջերկրական ծովից 750, իսկ Պարսից ծոցից շուրջ 1000կմ:

Կլիմայական տեսանկյունից ևս Հայաստանի Հանրապետության տարածքը աչքի է ընկնում բազմազանությամբ: ՀՀ-ի մակերևույթի տիպիկ լեռնային բնույթը, խիստ կտրտվածությունը, ծովային ավազաններից հեռու լինելը, հսկայական ազդեցություն է ունենում կլիմայի ձևավորման
Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանի Հանրապետության կլիման խիստ ցամաքային է և բնութագրվում է ամառվա ու ձմեռվա ջերմաստիճանների մեծ տատանումներով: Տարեկան միջին ամենաբարձր ջերմաստիճանը կազմում է 13,8 աստիճան (այն բնորոշ է Մեղրու կիրճին), իսկ ամենացածր ջերմաստիճանը -2,7 աստիճան է (որը բնորոշ է Արագածի բարձրադիր շրջաններին):

Ավելի մեծ են ամառվա ու ձմեռվա բացարձակ ջերմաստիճանների տատանումները: Հանրապետության տարածքում գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը + 42 աստիճան է, այն գրանցվել է Արարատյան դաշտում:

Հարապետության տարածքում երբևէ գրանցված ամենացածր ջերմաստիճանը կամ բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը -46 աստիճան է, որը գրանցվել է Շիրակի մարզի Պաղակն բնակավայրում:

Այսպիսով`ՀՀ տարածքում բացարձակ առավելագույն և բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանների տարբերությունը կազմում է 88 աստիճան: Ջերմաստիճանների այսպիսի տատանումները առաջին հերթին բացասական ազդեցություն են թողում գյուղատնտեսական արտադրության, հատկապես խաղողագործության վրա:
Հանրապետության ցածրադիր վայրերում ոչ սառնամանիքային օրերի թիվը կազմում է 22-4-234 օր, նախալեռնային շրջաններում 118-196 օր, իսկ բարձրլեռնային շրջաններում` 90-92 օր:
Ամպամած օրի թիվը հանրապետությունում տարական կազմում է 18-ից (Մարտունի) մինչև 64 օր (Իջևան): Հանրապետությունը աչքի է ընկնում արևափայլի տևողությամբ: Արևափայլի տևողությունը այստեղ կազմում է 1924-ից (Իջևան) մինչև 2779 (Մարտունի) ժամ:
Հայաստանի Հանրապետության մակրևույթի լեռնային լինելը նպաստում է լեռնահովտային քամիների առաջացմանը, առանձին հատվախների քամիների արագությունը գերազամացում է մեկ վարկյանում մինչև մի քանի տասնյակ մետրը:

Կարդալ ավելին