«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրը Երևանում
կայանալիք COP 17 միջազգային բնապահպանական համաժողովին ներկայանալու է «Բնապահպանական խնդիրների լուծումը՝
հանրակրթության միջոցով» նախաձեռնությամբ։
Ծրագրի նպատակն է միջազգային հանրությանը ներկայացնել
հեղինակային կրթական ծրագրի փորձը, որտեղ էկոլոգիական կրթությունն ու
բնապահպանությունը ոչ թե լոկ տեսական առարկաներ են, այլ սովորողների ամենօրյա
կյանքի մշակույթ, միջավայր և ակտիվ քաղաքացիական դիրքորոշում։
Մեր հիմնական շեշտադրումն այն է, որ բնապահպանական խնդիրների
ու բնապահպանական մարտահրավերների երկարաժամկետ ու արդյունավետ լուծումը հնարավոր
է միայն կրթության միջոցով՝
դաստիարակելով էկոկիրթ, ինքնուրույն, բնության նկատմամբ հոգատար և պատասխանատու
սերունդ։ Դպրոցական ամենօրյա գործունեության միջոցով սովորողն այսօր
դառնում է բնապահպանական խնդիրներ լուծող, իսկ վաղը՝ կայուն ապագա ձևավորող
քաղաքացի։
Նախաձեռնությունը ներկայացվելու
է 5 հիմնական ուղղություններով․
1․ Բնապահպանական ուսուցումը բոլոր տարիքային խմբերում․
Էկոլոգիական կրթությունը տարանջատված չէ առօրյա կյանքից,
այն իրականացվում է նախադպրոցական տարիքից մինչև ավագ դպրոց, ինչի շնորհիվ
բնապահպանական խնդիրների լուծումը դառնում է սովորողի բնական վարքագիծն ու
կենսակերպը։
- Բնապահպանական ուսուցումը կրտսեր դպրոցներում ու նախակրթարաններում
ü Ուսումնական պարտեզ և բնության հետ անմիջական շփում. Երեխաների օրն անցնում է բացօթյա կրթական պարտեզներում։ Ուսումնական
գործընթացը կառուցված է ոչ թե պատրաստի տեսական գիտելիքի փոխանցման, այլ անմիջական
զգայական փորձառության (զննում, հպում, խնամք) վրա։
ü Ծեսեր, ծառատունկ և բույսերի աճեցում. Վաղ տարիքից սովորողներն իրենք են սերմեր ցանում, տնկում բույսեր, խնամում
դրանք և հետևում աճին։ Այս գործընթացը ձևավորում է անմիջական պատասխանատվություն
բնության յուրաքանչյուր տարրի նկատմամբ։
ü Պատասխանատու շփում կենդանիների հետ. Կենդանիներին ամենօրյա ռեժիմով խնամելու միջոցով վաղ տարիքից վերանում է վախը
բնության նկատմամբ՝ փոխարինվելով հոգատարությամբ և պատասխանատվությամբ։
- Միջին և Ավագ դպրոցներ – Հետազոտություն,
էկո-լրագրություն և խնդիրների լուծում.
ü Միջառարկայական հետազոտություններ. Էկոլոգիան
ուսումնասիրվում է տարբեր բնագիտական առարկաների ծրագրերում ներառված նախագծերի
միջոցով։ Սովորողներն իրականացնում են ջրի, օդի, հողի որակի գործնական
հետազոտություններ, ուսումնասիրում են վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներն ու
կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը։
ü Տեղական բնապահպանական խնդիրների լուծում. Աշակերտները չեն սահմանափակվում դասագրքային օրինակներով․ նրանք վերլուծում են իրենց համայնքի կամ մարզերի բնապահպանական խնդիրները (աղբավայրեր, կանաչ տարածքների
կորուստ, թափոններ) և առաջարկում ու իրականացնում են կոնկրետ լուծումներ (թղթի և
պլաստիկի տեսակավորում, էկո-պայուսակների պատրաստում, համայնքային ծառատունկ)։
ü Էկո-լրագրություն և հանրայնացում. Սովորողներն իրենց
հետազոտություններն ու բնապահպանական աշխատանքները հանրայնացնում են թվային
հարթակներում՝ հանդես գալով որպես էկո-լրագրողներ։ Նրանք բարձրաձայնում են
խնդիրները, լուսաբանում իրենց իրականացրած նախագծերը և ձևավորում հանրային
պատասխանատվության նոր մշակույթ։
ü Մանկավարժական փորձի տարածում. Դասավանդողները
պարբերաբար վերլուծում և հանրայնացնում են էկոլոգիական մանկավարժության մեթոդական
հիմքերը, հաջողված նախագծերն ու նորարարությունները՝ հեղինակային կրթական փորձը
հասանելի դարձնելով լայն հանրությանն ու այլ մասնագետներին։
2. Կրթահամալիրի բաց, կանաչ և ինքնաբավ
միջավայրը
«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրում ուսումնական միջավայրը
լոկ շենք կամ դասասենյակ չէ. այն ինքնին դաստիարակող, էկոլոգիական և
միջավայրաստեղծ գործոն է։ Դպրոցի տարածքն ու ենթակառուցվածքները ծառայում են որպես
կենդանի լաբորատորիա, որտեղ սովորողները գործնականում տիրապետում են կայուն
զարգացման, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և շրջակա միջավայրի խնամքի
հմտություններին։
·
Կրթական պարտեզ բնակելի արվարձանում – «Առանց ցանկապատերի» բաց համայնքային տարածք.
ü
Քաղաքային միջավայրի բարելավում. Կրթահամալիրի
դպրոցները գործում են առանց ավանդական պարիսպների ու դարպասների՝ տարածքը
միաձուլելով բնակելի արվարձանին։ Դպրոցական տարածքն իր կանաչ գոտիներով,
ճեմուղիներով և պուրակներով վերածվել է բաց կրթական պարտեզի, որը ծառայում է
ինչպես սովորողներին, այնպես էլ համայնքի բնակիչներին։
ü
Խնամված ու խնամող միջավայր. Սովորողներն ու
դասավանդողներն իրենք են մաքրում, խնամում, էտում և կանաչապատում դպրոցամերձ
տարածքները։ Սա արմատապես փոխում է վերաբերմունքը հանրային գույքի և շրջակա
միջավայրի նկատմամբ՝ ձևավորելով պատասխանատու քաղաքացու մշակույթ։
ü
Բացօթյա ուսումնական տարածքներ. Դասապրոցեսը հաճախ
դուրս է գալիս չորս պատերից և իրականացվում է բացօթյա ընթերցասրահներում,
պուրակներում ու կանաչ դասասենյակներում՝ ապահովելով բնության հետ մշտական կապը։
·
Ուսումնական ագարակ – Ինքնասպասարկում, ներդաշնակ համակեցություն և թերապիա.
ü
Պատասխանատվություն և ամենօրյա խնամք։ Ուսումնական
ագարակը գործնական կենտրոն է, որտեղ սովորողները խնամում են ձիերին, թռչուններին և
այլ կենդանիներին։ Ամենօրյա կերակրումը, տարածքի մաքրումն ու կենդանիների նկատմամբ
հոգատարությունը սովորեցնում են ինքնասպասարկում և աշխատասիրություն։
ü
Ձիավարություն և ներառականություն։ Ագարակում
իրականացվում է ձիավարության ուսուցում, ինչպես նաև ներառական կրթության շրջանակում
կիրառվում է իպոթերապիա (ձիաբուժություն)՝ ապահովելով ֆիզիկական և հոգեբանական
վերականգնում։
ü
Էկո-համակարգի ամբողջականություն։ Սովորողները տեսնում և
մասնակցում են թափոնների բնական շրջանառությանը (օրինակ՝ ագարակի կենսաբանական
թափոնների օգտագործումը որպես պարարտանյութ կրթական պարտեզների համար)։
·
Ուսումնական ջերմոց-լաբորատորիաներ
ü
Փորձարարություն և տնկիների աճեցում։ Ջերմոց-լաբորատորիաներում
տարվա բոլոր եղանակներին իրականացվում է բույսերի, ծաղիկների և ծառերի սերմնացան,
բազմացում ու աճեցում։ Սովորողներն ինքնուրույն ուսումնասիրում են բույսերի
ֆիզիոլոգիան, հողի կազմը, ոռոգման արդյունավետ եղանակները։
ü
Ինքնաբավության ապահովում։ Ջերմոցներում աճեցված
տնկիներն ու ծաղիկները հետագայում տեղափոխվում են կրթահամալիրի պարտեզներ կամ
օգտագործվում են համայնքային ծառատունկերի ժամանակ։ Դպրոցն ինքն է ապահովում իր
կանաչապատման համար անհրաժեշտ բուսական ռեսուրսները։
ü
Կլիմայական մարտահրավերների ուսումնասիրություն։ Ջերմոցային
պայմաններում սովորողները փորձարկում են չորադիմացկուն, էներգախնայող և տեղական
կլիմային հարմարված բուսատեսակների աճեցումը՝ պատկերացում կազմելով կլիմայի
փոփոխության պայմաններում գյուղատնտեսության ու կանաչապատման մարտահրավերների մասին։
3. Ուսումնական ճամփորդություններ և
արշավներ դեպի բնական միջավայր․ «Ճամփորդական մանկավարժություն»
«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրում ճամփորդությունը
պարզապես զբոսաշրջություն կամ էքսկուրսիա չէ. այն ուսումնական պլանով նախատեսված,
կանոնավոր իրականացվող ճամփորդական
մանկավարժություն է։ Սովորողը դուրս է գալիս դասասենյակից, դառնում
հետազոտող, ականատես և բնապահպանական խնդիրներին անմիջականորեն արձագանքող
քաղաքացի։
Ճամփորդությունները կազմակերպվում են մեկօրյա և բազմօրյա ձևաչափերով՝
ընդգրկելով հետևյալ առանցքային ուղղությունները․
1․ Ուսումնական արշավներ դեպի բնապահպանական «թեժ կետեր» (էկո-հետազոտություն).
ü
Հանքարդյունաբերական Հյուսիս և Հարավ (Լոռի, Սյունիք). Սյունիքն ու
Լոռին դիտարկվում են որպես հանքարդյունաբերական խոշորագույն պատասխանատվության
գոտիներ։ Սովորողներն ուսումնասիրում են պոչամբարների ազդեցությունը շրջակա
միջավայրի, հողի, ջրի և բնակչության առողջության վրա, արձանագրում են թափոնների
կառավարման խնդիրներն ու դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանի կենսաբազմազանության
վրա։
ü «Գետը համայնքում»
նախագիծ և ջրային ռեսուրսների ճգնաժամ. Կրթահամալիրի առանցքային նախագծերից է
«Գետը համայնքում» նախաձեռնությունը, որի շրջանակում սովորողներն ուսումնասիրում,
քարտեզագրում և մաքրում են իրենց համայնքով կամ բնակավայրերով հոսող գետերի
ավազանները (օրինակ՝ Հրազդան գետը, Գետառը և մարզային գետերը)։ Աշակերտները տեղում
հետազոտում են կենցաղային ու արդյունաբերական աղտոտվածության աստիճանը, փոքր
ՀԷԿ-երի ազդեցությունը, ջրի կորուստներն ու առաջարկում համայնքային լուծումներ։
ü Սևանա լճի ավազան և
Արտանիշի վրանային ճամբար. Ուսումնական ճամփորդությունների և վրանային ճամբարների
միջոցով սովորողներն իրականացնում են Սևանա լճի էկոհամակարգի համալիր
հետազոտություն։ Սովորողներն ինքնուրույն մշակում են արշավային ու հետազոտական
երթուղիներ, տեղում վեր հանում լճի հիմնական բնապահպանական խնդիրները՝ ջրի որակի
փոփոխությունը, ճահճացման ու կանաչման (պատճառները, ափամերձ ջրասույզ եղած
տարածքների ու անտառաշերտերի վիճակը, ինչպես նաև ափերի աղտոտվածությունը։
Աշխատանքները զուգորդվում են ափամերձ տարածքների մաքրման ակցիաներով և Արարատյան
դաշտի հետ փոխկապակցված ջրային ռեսուրսների խնայողության ուսումնասիրությամբ։
2․ Ճանաչողական քայլարշավներ դեպի բնական միջավայր և բնության հուշարձաններ.
ü Անտառային
քայլարշավներ, ջրվեժներ և բնական հուշարձաններ. Սովորողներն
իրականացնում են լեռնագնացություն, քայլարշավներ Հայաստանի անտառային հատվածներում
(Դիլիջան, Ստեփանավան, Լաստիվեր, Թռչկան, Շաքիի ջրվեժ և այլն)։
ü
Էկո-վարքագծի կիրառում. Արշավների ընթացքում
սովորողները ոչ միայն ճանաչում ու քարտեզագրում են բնության հուշարձանները, այլև
իրականացնում են «առանց հետք թողնելու» սկզբունքը․ մաքրում են արշավային երթուղիները, տեսակավորում աղբը և իրազեկում այցելուներին։
3. Էկոլոգիապես մաքուր ապրանքների
ուսումնական արտադրություն և արհեստներ
Կրթահամալիրում էկո-կրթությունը զուգորդվում է իրական,
կանաչ արտադրական ուսուցմամբ, որտեղ սովորողները ծանոթանում են էկոլոգիապես
մաքուր, կայուն և թափոնազուրկ տնտեսության սկզբունքներին։
·
Քոլեջի Գինու դպրոց, «Գինու ուղի» և խաղողագործություն։ Խաղողի տեսակների
մշակում և փորձի փոխանակում. Սովորողներն ու ուսանողներն ուսումնասիրում և գործնականում
մշակում են խաղողի տարբեր (այդ թվում՝ տեղական ու ավանդական) տեսակներ։
Խաղողագործական այս փորձն ու գիտելիքները փոխանցվում և փոխանակվում են նաև տեղի
համայնքի հետ՝ խրախուսելով էկոլոգիապես մաքուր գյուղատնտեսությունը։ Գինեգործությունը
կրթահամալիրում ներկայացված է որպես մշակութային, էկոլոգիական և ուսումնական
ամբողջական երթուղի («Գինու ուղի»), որն ընդգրկում է խաղողի այգիների խնամքը,
բերքահավաքը (քաղհան), ճզմումը, ավանդական ու ժամանակակից եղանակներով բնական,
անարատ գինու արտադրությունը։
·
Մեղվաբուծությունը Արատեսի դպրական կենտրոնում։ Արատեսի դպրական
կենտրոնում (Վայոց Ձոր) մեղվաբուծությունն իրականացվում է որպես առանձին
ուսումնական ուղղություն։ Սովորողները բնության գրկում գործնականում տիրապետում են
մեղվաընտանիքների խնամքի հմտություններին, ուսումնասիրում են մեղուների առանցքային
դերը էկոհամակարգերի պահպանման գործում և ստանում էկոլոգիապես մաքուր, բնական
Արատեսի մեղր։
·
Կտորե էկո-պայուսակների արտադրություն։ Դիզայնի և կարուձևի
արհեստանոցներում սովորողները պատրաստում են բազմակի օգտագործման կտորե
էկո-պայուսակներ՝ որպես պլաստիկ տոպրակների ալտերնատիվ լուծում, որոնք տարածվում
են համայնքում և կրթահամալիրի միջոցառումների ժամանակ։
4․ Երկարատև ուսումնական ճամբարներ հատուկ պահպանվող տարածքներում և կենտրոններում.
ü
«Արատես» դպրական կենտրոն (Վայոց Ձոր). Բնության
գրկում գործող ուսումնական բազա, որտեղ սովորողները կազմակերպում են բազմօրյա
ճամբարներ, ապրում են ինքնասպասարկման պայմաններում, մասնակցում տարածքի
կանաչապատմանը, էկո-շինարարությանը, կենսաբազմազանության պահպանմանն ու տեղական էկոհամակարգերի
հետազոտությանը։
ü
Արտանիշի վրանային ճամբար (Սևանա լիճ). Սևանա լճի
ավազանում (Արտանիշ թերակղզում) իրականացվող բնապահպանական, լողի, ջրային
անվտանգության և լճի էկոհամակարգի ուսումնասիրությանն ուղղված վրանային ճամբարներ։
ü
Ուրցաձորի ուսումնական կենտրոն (Կովկասյան
կենսաբազմազանության ապաստարան). Հատուկ պահպանվող տարածքներում անցկացվող
ճամբարներ, որտեղ սովորողներն ուսումնասիրում են կարմիրգրքյան բույսերն ու
կենդանիները, ծանոթանում են տեսախցիկ-թակարդների աշխատանքին, անտառպահպանությանն
ու կենսաբազմազանության վերականգնման ժամանակակից մեթոդներին։
5.
Ուսուցում համագործակցության, բաց ցանցերի միջոցով
«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրում բնապահպանական
կրթությունը փակ համակարգ չէ․ այն կառուցված է լայն համագործակցության, փորձի փոխանակման և ցանցային մանկավարժության վրա։ Բնապահպանական խնդիրները չունեն վարչական կամ
պետական սահմաններ, ուստի դրանց լուծումը պահանջում է տեղական, տարածաշրջանային և
միջազգային ջանքերի միավորում։
·
FPWC (Վայրի բնության և մշակութային արժեքների պահպանման
հիմնադրամ). Խորքային համագործակցության շրջանակում իրականացվում են
կենսաբազմազանության պահպանությանն ուղղված համատեղ նախագծեր, էկո-կրթական
դասընթացներ, ծառատունկեր և այցելություններ Կովկասյան կենսաբազմազանության ապաստարան։
·
ՀԿ-ներ և բնապահպանական մասնագետներ. Սովորողներն
ու դասավանդողները մշտապես համագործակցում են տեղական ու միջազգային
էկո-ակտիվիստների, բնապահպանների և մասնագիտական կազմակերպությունների, ոլորտի
պատասխանատուների հետ՝ իրենց նախագծերին տալով գիտական ու գործնական հիմնավորվածություն։
·
Միջազգային էկո-նախագծեր. Կրթահամալիրն
ակտիվորեն ստեղծում է կրթական կապեր Եվրոպայի, Վրաստանի, և այլ երկրների դպրոցների
ու կրթական հաստատությունների հետ։ Իրականացվում են համատեղ էկոլոգիական
հետազոտություններ, կլիմայի փոփոխությանը վերաբերող քննարկումներ, փորձի
փոխանակման ծրագրեր և սեմինարներ։
·
«Բլեյան կրթական ցանց» ։ «Բլեյան կրթական
ցանցը» միավորում է բազմաթիվ կրթական հաստատությունների մանկավարժների ու
սովորողների և ծառայում է որպես հեղինակային կրթական ծրագրի, այդ թվում՝ բնապահպանական
ուսուցման նորարարական մեթոդների տարածման հարթակ։
·
Փորձի փոխանցում և համատեղ նախագծեր. Ցանցի միջոցով
կրթահամալիրի էկո-նախագծերը (թափոնների տեսակավորում, «Գետը համայնքում»,
ճամբարային մանկավարժություն, բույսերի աճեցում) տարածվում են այլ դպրոցներում՝
խրախուսելով նրանց նույնպես դառնալ բաց, կանաչ և միջավայրաստեղծ կրթական
կենտրոններ։
Կրթահամալիրի
ակնկալիքները COP 17-ից
Հանդես գալով «Բնապահպանական խնդիրների լուծումը՝
հանրակրթության միջոցով» նախաձեռնությամբ՝ «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրը COP 17
միջազգային համաժողովից և միջազգային գործընկերների հետ համագործակցությունից
ակնկալում է․
1. Միջազգային և տարածաշրջանային
էկո-ճամբարների ցանցի ընդլայնում։ Բնապահպանական ուսուցման ճամբարների
կազմակերպում «Արատես» դպրական կենտրոնում և Արտանիշի վրանային ճամբարում՝
Հայաստանի, տարածաշրջանի և արտերկրի դպրոցականների ու երիտասարդական խմբերի
մասնակցությամբ։
2.
«Արատես» էկո-կենտրոնի զարգացում և հատուկ տնկարանի
ստեղծում։ Արատեսի դպրական կենտրոնում բնապահպանական, տնկարանային
տնտեսության և կենսաբազմազանության պահպանման հատուկ ուսումնական տնկարանի
ստեղծում, որը կծառայի որպես տեղական ու չորադիմացկուն բուսատեսակների աճեցման և
փորձարարական ուսուցման բազա։
3.
Հեղինակային մանկավարժական մեթոդաբանության փոխանցում և
վերապատրաստումներ։ Կրթահամալիրում մշակված էկոլոգիական, ճամփորդական և
նախագծային մանկավարժության փորձի փոխանցում, վերապատրաստման դասընթացների և
վարպետաց դասերի կազմակերպում Հայաստանի ու արտերկրի ուսուցիչների և էկո-կրթողների
համար։
4.
Գործընկերային ցանցի ընդլայնում և համատեղ միջազգային
նախագծեր։ Նոր կապերի հաստատում միջազգային բնապահպանական
կազմակերպությունների, էկո-հիմնադրամների և կրթական ցանցերի հետ՝ համատեղ
հետազոտական, կլիմայական և էկոլոգիական նախագծեր իրականացնելու համար։
ՀՀ կենսաբազմազանությունը
Աշխարհի կենսաբազմազանությունը
